De prachtige kat die nu vredig op onze bank ligt te rusten, die ons aankijkt met die lieve, tedere ogen die je doen verlangen om haar te kussen, en die begint te spinnen zodra we haar rug of kopje aaien, heeft reizende voorouders die het dek deelden met zeelieden, kooplieden en zelfs met Noordse volkeren.
En niet alleen dat, maar hoewel lange tijd werd aangenomen dat katten Egypte in één keer hadden verlaten, weten we nu dat hun verovering complexer was en bestond uit verschillende golven en afzonderlijke routes. Ontdek hoe katten de wereld veroverden.
Wat genetica onthult over jouw grote reis
Dankzij de lagere kosten van genetische analyse hebben onderzoekers zich dieper kunnen verdiepen in de oorsprong van de huiskat. Geneticus Eva-Maria Geigl van het Jacques Monod Instituut (Parijs) leidde een onderzoek waarbij mitochondriaal DNA – dat van moeder op nakomeling wordt doorgegeven – werd geanalyseerd van meer dan tweehonderd oude katten afkomstig van vindplaatsen in Europa, Afrika en het Nabije Oosten, van de vroegste landbouwsamenlevingen tot recentere historische perioden.
De resultaten laten zien dat katten zich in verschillende golven hebben verspreid . De eerste golf viel samen met de opkomst van de landbouw in de Vruchtbare Halmaan en het oostelijke Middellandse Zeegebied: graan trok knaagdieren aan, en knaagdieren trokken katten aan , die door boeren werden verwelkomd omdat ze hen zagen als een effectieve vorm van ongediertebestrijding.
Een tweede grote verspreiding vond enkele millennia later plaats , toen de maritieme handel intensiever werd en zeelieden in de kat een bondgenoot vonden tegen knaagdieren aan boord van schepen. Genetische sporen van afstammingslijnen die verband houden met Egypte zijn aangetroffen in Vikingnederzettingen in Noord-Europa , een duidelijk teken van langeafstandsreizen.
De domesticatie van katten vond dus niet op één plek of op één tijdstip plaats: er waren minstens twee belangrijke centra (het Nabije Oosten en Egypte) en verschillende verspreidingsroutes. Deze studie is gepubliceerd in het tijdschrift Nature; u kunt deze lezen door hier te klikken.
Gedomesticeerd voor het gemak: van de schuur naar het schip
Katten werden niet gedwongen gedomesticeerd ; ze zochten de nabijheid van menselijke nederzettingen op, aangetrokken door de makkelijke prooi. Deze gunstige manier van samenleven beïnvloedde hun gedrag: tolerantere en socialere individuen gedijden goed in de buurt van mensen en graanschuren.
Met de uitbreiding van de zeewegen werden ze steeds vaker bemanningsleden . Op veel reizen in de oudheid en de middeleeuwen was het gebruikelijk – en in sommige havens zelfs verplicht – om katten mee aan boord te nemen ter bescherming van de proviand en de tuigage. Deze gewoonte verklaart hun snelle verspreiding over Azië, Afrika en Europa , evenals hun aankomst op eilanden waar oorspronkelijk geen katten voorkwamen.
Vijf sleutelmomenten van expansie
- Landbouwnederzettingen in het Nabije Oosten: Aankomst bij graanschuren en dorpen in de Vruchtbare Halve Maan en Anatolië.
- oostelijke middellandse zee: eiland- en kusthoppen (Cyprus en Egeïsche archipels) dankzij primitieve navigatie.
- Brons- en ijzertijd: uitbreiding naar het westelijke Middellandse Zeegebied met Griekse, Etruskische en Punische kolonisten en handelaren.
- Romeinse tijd: consolidatie in heel continentaal Europa en de kustgebieden van het rijk, met sterk gebruik ongediertebestrijding.
- Vikingtijd: distributie over de Noordzee, de Oostzee en het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan, met aanlopen in meerdere havens.
Wat DNA zegt (en wat we met het blote oog zien)
Analyse van botresten, huid en vacht van oude katten bevestigt dat alle gedomesticeerde katten afstammen van de Afrikaanse wilde kat ( Felis silvestris lybica ). Het suggereert ook dat gedrag aanvankelijk de meest geselecteerde eigenschap was: uiterlijk speelde millennia lang een minder belangrijke rol.
Muurschilderingen en mummies tonen aan dat het gestreepte patroon dominant was in de oudheid, en dat vlekken of andere patronen pas veel later gangbaar werden. Bovendien werd in Centraal- en Oost-Europa een afname van de lichaamsgrootte van de huiskat waargenomen vanaf de prehistorie tot de middeleeuwen, met een lichte opleving daarna.
Egypte, Rome en de volkeren van het Noorden: een beslissende driehoek
In het oude Egypte genoot de kat een prominente positie in het dagelijks leven en de religieuze iconografie. Dit prestige ging hand in hand met zijn rol als knaagdierenjager in huizen en graanschuren, en met zijn waarde aan boord van handelsschepen die de Middellandse Zee bevoeren.
De Romeinse logistiek zorgde ervoor dat katten nog verder doordrongen. Eeuwen later namen de Vikingen katten mee op hun reizen, waar ze, naast het bestrijden van ongedierte, gezelschap boden aan de bemanning . De Egyptische genetische sporen in katten die in Baltische havens zijn gevonden, passen bij deze handelsnetwerken.
Buiten Europa: Azië, Amerika en de rest van de kaart
In Azië werden katten al snel opgenomen in de huiselijke cultuur: in China waren ze symbolen van voorspoed en sereniteit , en in Japan worden ze geassocieerd met geluk, met iconische variëteiten zoals de Japanse bobtail.
Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan arriveerden ze met de eerste Europese koloniale mogendheden . Overblijfselen van katten uit scheepswrakken en documenten uit vroege nederzettingen suggereren dat ze al in de beginfase van de kolonisatie meereisden op galeien en schepen. Tegenwoordig komen ze overal ter wereld voor, behalve op Antarctica.
Evolutie in uitvoering, cultuur en namen
Hoewel hun morfologie niet radicaal verschilt van die van wilde katten, neemt hun erfelijke variatie toe in grote, stedelijke populaties, waardoor evolutie doorgaat. Samenleven met wilde katten in bepaalde regio's – indien aanwezig – zorgt voor genenstroom die eigenschappen kan beïnvloeden.
Hun aanwezigheid heeft zijn sporen nagelaten in talen en symbolen: van het Egyptische miw tot termen als gatto , cat , katze of gato in moderne talen, die altijd hun vaardigheden in het besluipen en jagen weerspiegelden . In middeleeuws Europa bestonden perioden van waardering naast fasen van bijgelovige vervolging ; later rehabiliteerden wetenschap en kunst hen en transformeerden ze tot iconen van het huiselijke en culturele leven.
Naast hun geschiedenis wijzen diverse studies op de voordelen van samenwonen: hun gezelschap kan stress verminderen en emotionele steun bieden, wat wellicht een deel van hun succes als partners in het moderne leven verklaart.
Van de vroegste graanschuren tot de dekken van schepen, de huiskat heeft haar vaste plaats naast de mensheid verdiend door haar eigen verdiensten: efficiëntie in de jacht op knaagdieren, toenemende sociale vaardigheden en een buitengewoon vermogen om zich aan te passen aan nieuwe routes, culturen en klimaten. Haar verovering van de wereld was geen kwestie van geluk of een enkele gebeurtenis, maar het resultaat van vele menselijke reizen en verbonden.